Karız, Kars, Kerc, Kers, Hers, Erz...
May 13,2008 00:00 by Mahiye Morgül

         Hitit-Oğuz kültürünü güneş-su kültürü olarak düşünmek gerekir. Çünkü suyu tarımda kullanmak, bereket demektir ki ana tanrıça bu bereketi veren olarak kutsanmıştır. Nehirleri de o vermiştir,  nehirler tanrı adına akarlar. Toprağı suyla buluşturmak, yuğurmağ/Irmağ olur.

 

Türkçe’de eylemi tam anlatmak için MAK eki vardır; ma/mağ/mak  eki Ma/Uma tanrısının adıdır. Anadolu’ya Ur-Uma Uruma/Rum diyarı denilmesi bu toprakların bereketini veren UMA bereket tanrısı ile olan adlandırma kültüründendir.

Suyu tarımda ilk kullanan Uygur/Uygar topraklarında bulunan Karız su kanalları bu nedenle fonetik yolculuğumuza konu olacaktır.

Karız sözcüğünün fonetik açılımında Kar-izi, hatta Kar-su, Kar-esi görebiliyoruz. Çünkü, Tanrı dağlarının suyunu kanal açarak Turfan’a (Tur-Pan ülkesine) taşıdılar. Karlı dağların adına Tanrı demelerinin nedeni de bu olmalıdır. Türklerin karlı dağları ve yaylaları mesken tutmaları aynı nedenledir.

Anadolu yüksek karlı dağlarla doludur; Tanrılar o dağlardan suyu ve bereketi insana sunar.  Halikarnas Balıkçısı, Anadolu efsanelerinin   dağlarla olan bağını, Kibele’nin İda/Dağ/Ada bağını çok güzel anlatır.

Karız sözcüğünden yola çıkarak fonetik geçişli harflerle bir yolculuk yapalım:

Karız, Kars, Kerc, Kers, Hers, Erz-urum, Erz-incan…

Kars; adını Ağrı dağının bereketli kar sularından almış görünüyor; Kar-su.

Hers; Artvin Yusufeli ilçesinin Kirazalan köyü (Khers).

“Kiraz” sözcüğünün kökeninde Kariz adını görebiliriz. Giresun adının kökenine de girmiş görünmektedir; Kiraz-oni.

Kers; İran Azerbaycan’ında bir şehir. Şiraz/ Cyroz /Kiraz adında benzer fonetik yakınlık hissedilmektedir.

Kers: Filistin’de İsrail işgali altındaki topraklarda bir yerleşim yeri.

Kerc: Kırım’da Azak denizine açılan boğazın adı. Kerc boğazına bakan dağın adı Mitridate/Bedri Dede dağıdır. Burada Büyük Bedri adına yaptırılmış olan çok büyük bir anıt vardır. Kerch yazarak internette yapılacak bir aramada bu anıtın fotoğrafıyla karşılaşılır.

Karız/Hars/Hers gırtlak sesiyle söylenildiğinde, baştaki H harfi düşme özelliğinde olduğundan, bunu ön-ek olarak “erz” şeklinde görebiliyoruz.

Erzurum; Herz-urum. “Erzurum dağları kar ile boran”. Kar suyu ile beslenen tarıma elverişli topraklar ordadır. Erzurum, buğday deposudur.

Burada, ur-um sözcüğünün açılımında Ur-Uma vardır. Anadolu’ya Urum diyarı adını veren merkez, Erzurum görünmektedir.
           

Burada yün örülür, iğrilir, uruba dikilir; hayvancılığıyla ünlü bu yerde becerikli FERİG/Frig kızlar vardır.

Erzincan: Herz-in-can; Herz-öni-can. Kuzeydeki dağlardan gelen kar suları buradan nehir olarak geçer. Bereketli topraklarındaki can’lar, eker-biçer ür-ettikleri ürünleri toplar.

Karız adından insan ismi de vardır: Haris, Harris, vb.  Fonetik yolculuğumuz daha uzun süre devam  edecek gibidir.